Klimaatfictie - Barbara Fraipont 'De stem van zeeën, planten en dieren. Over klimaatfictie, -wetenschap en -politiek (De reactor 11 aug 2021)
43 belangrijke vragen over Klimaatfictie - Barbara Fraipont 'De stem van zeeën, planten en dieren. Over klimaatfictie, -wetenschap en -politiek (De reactor 11 aug 2021)
Wat stelden de literatuurwetenschappers Stef Craps + Mahlu Mertens naar aanleiding vd Arkprijsuitreiking vh Vrije Woord 2019?
De vraag is wat er precies onder 'klimaatfictie' of 'klimaatliteratuur' begrepen dient te worden.
Klimaatfictie (DBNL):
fictie die handelt over de belangrijke rol die klimaatveranderingen spelen in onze wereld (Eng. Cli-fi) en heeft vooral betrekking op (Engelstalige) dystopische en sciencefictionverhalen
Welke romans categoriseren Craps en Mertens onder 'klimaatfictie'?
- omdat er sprake is v vloedgolven en andere klimaatcatastrofes,
zoals in Vloed (2012) van Roderik Six
- of omdat er expliciet wordt gereflecteerd op het klimaat, zoals in
Lieke Marsmans Het tegenovergestelde van een mens (2017)
- Hogere cijfers + sneller leren
- Niets twee keer studeren
- 100% zeker alles onthouden
Lieke Marsman - Het tegenovergestelde van een mens
- maar deze hybride roman behandelt ook de
identiteitsproblematiek in relatie tot ontbossing en dierenwelzijn
Craps en Mertens stellen vast dat klimaatthematiek ook aan bod komt in Nederlandstalige poëzie en theater
- gedichtenbundel Hoe ik een bos begon in mijn badkamer (2017)
van Maartje Smits
Recenter schaarde recensent Sander Becker deze romans onder klimaatfictie:
- Vichy van Jan-Willem Anker (2017)
- Onder het ijs van Ellen de Bruin (2018)
- Becker stelt dat Renate Dorrestein met haar roman Weerwater
(2015) een pionierspositie inneemt in het genre
Andere boeken behandelen gelijkaardige onderwerpen zijdelings of gedeeltelijk, vb
natuur en het weer alom-tegenwoordig zijn.
- Offerlam (2020) - dichtbundel v Dominique de Groen. Hierin pakt
de dichteres het kapitalisme en zijdelings t klimaatprobleem aan.
Deze Nederlandstalige boeken attenderen ons hoe dan ook op de klimaatkwestie en de onevenwichtige omgang vd mens met de natuur en de dieren. Dit gebeurt in literatuur niet enkel door doemscenario's vd wereld te projecteren. Hoe nog meer volgens Fiep Bedegom (2017)?
Dit essay v B Fraipont worden enkele recentere fictionele teksten verkend die vanuit een ecokritsich standpunt ook als klimaatliteratuur zouden kunnen worden aangeduid
- Klimaat- of ecogeoriënteerde teksten geven bijzondere aandacht
aan de natuur, de dieren of de planeet
- en kaarten evenzeer ecologische vraagstukken aan als kwesties
rond dierenleed,
- maar niet per se vanuit een apocalyptisch wereldbeeld.
Bep hedendaagse schrijvers en denkers verkennen en verbeelden dergelijke kwesties explicieter dan voordien en nemen in toenemende mate afstand van het nog heersende antropocentrische wereldbeeld.
Wat beogen deze alternatieve denkwijzen en verbeeldingen?
niet alleen menselijk leven maar ook niet-menselijke levensvormen in acht te nemen, ze een stem te geven en op die manier te betrekken in t maatschappelijk debat.
De dieren- en plantenwereld an sich
Engagement + empathie
Klimaatgeoriënteerde teksten zoeken een balans tussen
engagement voor het klimaat en de natuur enerzijds
en empathie voor de ander (voor wat of wie anders is) anderzijds
Dat engagement en die empathie blijven niet beperkt tot de medemens maar breidden zich uit naar andere soorten: niet-menselijke dieren, natuurelementen als de zee, planten etc
De hier besproken teksten hebben niets te maken met allegorische dieren (vb George Orwell Animal Farm - 1945. P. Verhelsts Geschiedenis van een berg - 2006), noch met fantastisch sprekende planten als in Alice in Wonderland (1865).
De hier besproken werken hebben wel een aandeel in:
dier/plant
2. en in het herbeschouwen v vaste denkkaders over de
machtspositie vd mens tov de natuur en dieren.
Hierbij wil B Fraipont kijken naar authentieke en 'werkelijke' dialogen en relaties met andere dieren en natuurentiteiten, die op ervaringskennis berusten, zowel in fictieve als niet-fictieve teksten
In welk opzicht geven andere levensvormen in deze teksten blijk van een sterke agency?
Deze andere levensvormen worden niet meer als metafoor of troop voor de mens of de menselijke samenleving gebruikt.
B Fraipont wil deze agency van andere levensvormen (die fungeren als actoren) illustreren ahv vier recente boeken die zeer uiteenlopend zijn qua genre maar die allemaal een stem geven aan natuurentiteiten of andere levende wezens dan de mens
fictieboeken waarin filosofisch-essayistische en documentaire elementen opduiken:
1- de verzamelbundel Zwemlessen voor later. Klimaatpoëzie (2020)
2- de roman Uit het leven van een hond (2009) v Sander Kollaard
twee non-fictie boeken waarin narratieve en poëtische strategieën een belangrijke rol spelen:
3- het essayboek De stem van de Noordzee. Een pleidooi voor
vloeibaar denken (2020)
4- de studie De stem vd plant. Fascinerende ontmoetingen met
planten (2019) v Monica Gagliano
In elk vd 4 boeken doorkruisen engagement, dier0 en/of plantkunde en fictie elkaar.
Het essayboek de stem van de Noordzee komt voort uit een initiatief v De Ambassade van de Noordzee, een in 2018 opgericht collectief dat denkers en doeners uitnodigt om een politieke 'stem te geven aan de zee en haar bewoners'
In t begin vh booklet Latour uit dat er drie verschillende esthetica's moeten worden samengevoegd om de politieke stem vd Noordzee te horen: die vd wetenschap, die vd politiek en die vd kunsten.
Vanuit een respectievelijk sociologisch, filosofisch en juridisch standpunt belichten Evanne Nowak, Eva Meijer en Laura Burgers de verhoudingen tussen deze drie esthetica's
Nowak - waarom rouwrituelen?
Om een we verbinding te voelen met 'de kwetsbaarheid van al t niet-menselijke om ons heen' kunnen we rouwrituelen ontwikkelen 'die plekken, landschappen, planten en mineralen centraal stellen'
(zoals de recente begrafenis ve gletsjer in IJsland of de Remembrance Day for Lost Species')
Dergelijke rouwpraktijken kunnen ons helpen opnieuw te voelen en te luisteren naar die vele 'andere levende en niet-levende wezens' waarvan we ons afhankelijk moeten 'durven voelen'
Het gaat er om dat we onze emoties over ecologisch verlies serieus nemen en ze omzetten in 'politieke solidariteitsgevoelens' met al die niet-menselijke anderen.
Wat is de cruciale vraag vh essay van Eva Meijer?
Eva Meijer verkent manieren om in gesprek te gaan met de zee.
Eva Meijer suggereert andere manieren dan de mensentaal om een ander, niet-menselijk wezen te leren kennen. (onduidelijk hoe)
wat die landkaarten inhouden laat Meijer oningevuld
Meijer spoort ons aan om net als de zee vloeibaar, niet rechtlijnig, maar cyclisch alsook metamorfoserend te worden, door open te staan voor 'de wijsheid v andere perspectieven'
'Leren met en vd zee' is vlgns Meijer v essentieel belang 'voor ons eigen voortbestaan en dat v andere waterwezens' die we ook zijn.
3e essay van juriste Laura Burgers:
'boven alles een mensenzaak' is: de zee zelf heeft geen rechten
dit heeft alles te maken met het feit dat de zee geen subject is (zoals ook Meijer betoogt) maar louter als een object wordt beschouwd
Daardoor kan t niet als moreel subject of rechtspersoon w erkend.
Ipv rechtspersoonlijkheid, suggereert Burgers dat de term standing v Christopher Stone mss gepaster zou zijn. Waarom?
Wat is volgens Laura Burgers een mogelijkheid om de Noordzee binnen de kaders van ons rechtssysteem te vatten? En waarom?
Wat illustreert het gedicht 'Belangenverstrengeling' v Tsjaad Bruinja (toen dichter des vaderlands) aan het einde vh boek?
Door ons politieke systeem als relationeel te zien met het niet-menselijke, wordt in de hele essaybundel sterk gesuggereerd dat de Noordzee daadwerkelijk een stem zou kunnen krijgen en dat je daarmee zou kunnen converseren.
(concrete invulling blijft uit - gedachte dat dit v onszelf afhangt)
Studie De stem vd plant van Monica Gagliano (hoogleraar)
Hier krijgen gesprekken en ontmoetingen met planten concreter gestalte. (geen verzonnen narratief maar nauwgezette observatie).
Deze verhalen beogen een samenwerking tussen mens en plant en dus een gemengde schrijfstijl die ze 'plantenschrift' noemt.
Ze gaat in gesprek met sjamanen en plaaggeesten om het plantenrijk en haar wetenschappelijke experimenten met planten beter te doorgronden.
(niet om functionele kennis, maar om de planten zelf te leren kennen en begrijpen)
-----------------------------------------------------------
ik: verhoudt zich tot Foon v Marente de Moor
Gagliana beoogt een 'werkelijke plantenrevolutie' waarbij planten niet meer als bruikbare dingen worden beschouwd als in de plantenbiotechnologie, maar 'soevereine wezens met eigen leven'
Hoe probeert Gagliana onze onbewuste kennis over planten kenbaar te maken of het onzichtbare zichtbaar?
(zoals de stem vd ayahuma, de geest vd kanonskogelboom na een sjamanistisch ritueel haar duidelijk had gemaakt: 'Niets is echter vast; alles fluctueert, verandert, ontwikkelt zich')
Door haar minutieus gedetailleerde experimenten, zoals met het kruidje-roer-me-niet, laat ze daarnaast zien dat planten cognitie hebben en ook contact met ons zoeken en op ons reageren.
Ze reikt bijgevolg het idee aan van 'non-hiërarchische co-participatie [of] communicatieruimte'
-------------------------------------------------
de erkenning dat planten v ons verschillen is dus belangrijk. Ook Eva Meijer wees hierop in haar essay.
Toch dien je volgens Gagliano die verschillen te 'ontleren' om opnieuw te kunnen kijken en andere vragen te stellen
'vragen die niet hoeven te worden beantwoord om ons t gevoel v ecologische intimiteit en verwantschap met de levende wereld v niet-mensen te hernieuwen en te herinneren wie we zijn.'
In het verlengde hiervan is de vraag of de Noordzee een stem heeft en met ons in gesprek kan gaan ook een vraag die geen antwoord behoeft
Wat de Samenleving betreft is Gagliano misschien wel optimistischer dan de auteurs v De stem van de Noordzee.
ze stelt dat 'onze maatschappij klaar is voor verschuiving v perceptie, waardoor we in staat zullen zijn [...] innovatieve oplossingen[...]'
Noem overeenkomst studie Gagliano + essay Nowak
Gagliano komt ten slotte uit bij de 'multidimensionale' mogelijkheden om 'het leven (de tijd) zelf' te ervaren door de controle los te durven laten 'om ons veilig te voelen'
Dit idee weerklonk ook in Nowaks essay: we moeten ons afhankelijk durven voelen v alle anderen om ons heen+ook die v verre anderen'
Zowel in de essays De stem van de Noordzee als in t OZ v Gagliano in De stem vd plant wordt de verstrengeling aanschouwelijk gemaakt
- met verhaalkunst
Beargumenteer hoe deze studie en essays deze verstrengeling met verhaalkunst aanschouwelijk maken
Narratieve strategieën in De stem vd Noordzee (essays):
Meijer verwijst naar mythes en historische verhalen om te tonen hoe ons beeld vd zee ook gevormd wordt door fictie + literatuur.
Burgers voorziet haar essay over rechtspersoonlijkheid ve
fictief kaderverhaal over Sam de zeeforel en reikt via
narratieve projectie een dierenperspectief aan.
Narratieve strategieën in de studie van Gagliano:
Wat zijn de nieuwe verhalen die volgens Fraipont broodnodig zijn en waarom zijn deze volgens haar zo nodig?
Welk idee klinkt in beide boeken door?
(essays Noordzee + studie Gagliano)
Ecopoëtische en dierlijke stemmen
De bloemlezing Zwemlessen voor later. Klimaatpoëzie kun je lezen als een expliciete aanzet en oproep tot een dergelijke
bewustwording en geestelijke verandering
de opbrengst vd bundel gaat naar One World Tree Planting.
'een noodkreet voor de aarde, een ode aan de natuur, een pleidooi voor omwenteling'
deze klimaatdichters willen zich met poëzie verzetten tegen de gelatenheid v mensen over klimaatverandering, de zeespiegelstijging en t verlies v ecosystemen.
Bloemlezing Zwemlessen voor later. Klimaatpoëzie
De opzet heeft iets alarmerends. De hoofdtoon vd bloemlezing is pessimistisch en veel vd gedichten zijn klaagzangen. Ze rouwen om t verlies ve tijdperk en vertellen over de verwoesting vd aarde
vb 1e gedicht Charlotte van de Broeck. Dystopisch en doemdenkend ook t gedicht v Rozalie Hirs.
in gedicht 'de stoet trok voorbij' v Maud Vanhauwaert wordt t gelaten toekijken vd mens scherp bekritiseerd
Waarom passen deze gedichten in de rouwrituelen die Nowak voorstelde in haar essay 'waarom we moeten leren rouwen om ecologische ontwrichting'?
deze rouw-en verzetspoëzie over t klimaat erkent en geeft plaats aan die emoties waarin ook lezers zich kunnen herkennen.
in die zin kan ze een bevrijdende werking hebben: ze schept via het lezen een gemeenschap.
Verrassender zijn de gedichten die pin de nadruk te leggen op wat er misgaat, andere perspectieven aanreiken.
- Maarten Inghels: 'World Cup of Trees'. Hierin is de boom een
volwaardige speler
- Paul Demets: 'Weer'. Laat ons 'kevers worden'
- Mahlu Mertens: laat ons ademen 'in de longen ve kat'
Gedicht Philip Meersman: 'Zeespiegelstijging (zwemlessen voor later)'
ze borstelt 'de hommedemie uit haar geïrriteerde huid'. In de ik-vorm klinkt naar t einde toe op sterk allitererende wijze de stem vd natuur op de meest treffende manier:
'ik zucht zout' en 'word omwikkeld/door plastic zakken/papieren maskers/en zink'.
Wat is het effect v dergelijke niet-menselijke stemmen en perspectieven in deze poëzie?
- maar brengen tegelijkertijd ook niet-menselijke agency onder de
aandacht.
dit soort poëzie tracht onze verzwakte relatie tot de aarde en haar andere bewoners te herstellen.
Poëtisch-lyrische teksten zijn zeer geschikt om
- vormen v verzet uit te drukken
- om de verbeelding open te trekken
Wat krijgt mogelijk beter gestalte in verhalend-fictionele teksten volgens Barbara Fraipont?
Hoe maakt Fraipont aanschouwelijk dat de verbeelding van vormen v intimiteit mss beter gestalte krijgt in verhalend-fictionele teksten?
dit boek mss niet meteen te scharen onder noemer 'klimaatfictie', maar klimaatproblematiek speelt op achtergrond een rol met verwijzingen naar de opwarming vd aarde en de desillusies v onze tijd.
kernwoorden: scheiding vrouw, intimiteit met hond - gevoelig wezen want luistert naar muziek, een 'emotioneel wezen is een muzikaal wezen'.
Zijn hond confronteert hem met grenzen menselijke kennis en onwetendheid. De 'heerlijke staat v onwetendheid' - Nietzsche erkende deze staat voor dieren en voor kinderen, voordat ze 'uit hun vergetelheid wakker geschud' worden door de verhalen die hun verteld worden.
De protagonist wordt zich bewust van de kracht van verhalen 'Zonder verhalen zou de wereld uiteenvallen in betekenisloze onderdelen. Het is ons vermogen om verhalen te vertellen dat de wereld bijeen houdt'
Indien verhalen de kracht hebben om de wereld bijeen te houden, kunnen ze ook breukervaringen veroorzaken, zoals tussen volwassenen en kinderen of tussen mensen en dieren.
De alwetende verteller v Henks verhaal wekt de indruk dat Henk die kloof kan dichten door 'goed te kijken', zijn blik te verruimen en zich open te stellen voor het leven v zijn hond bijvoorbeeld.
De vragen op deze pagina komen uit de samenvatting van het volgende studiemateriaal:
- Een unieke studie- en oefentool
- Nooit meer iets twee keer studeren
- Haal de cijfers waar je op hoopt
- 100% zeker alles onthouden
![Trustpilot-logo](/images/design_2020/lp/clp-trustpilot-nl.png)